Μπορεί κάποιος να ξεγελάσει ένα ψυχολογικό τεστ;
Μία από τις πιο συχνές ερωτήσεις που τίθενται σχετικά με τα ψυχολογικά τεστ είναι αν κάποιος μπορεί να «ξεγελάσει» την αξιολόγηση δίνοντας ψεύτικες ή σκόπιμα παραποιημένες απαντήσεις.
Η σύντομη απάντηση είναι ότι ναι, ένας άνθρωπος μπορεί να προσπαθήσει να αλλοιώσει τις απαντήσεις του. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι μπορεί εύκολα να ξεγελάσει ένα σύγχρονο, επιστημονικά τεκμηριωμένο ψυχομετρικό εργαλείο.
Τα περισσότερα σύγχρονα τεστ προσωπικότητας και ψυχοπαθολογίας έχουν σχεδιαστεί λαμβάνοντας υπόψη το ενδεχόμενο κάποιος να προσπαθήσει να παρουσιάσει μια μη ρεαλιστική εικόνα του εαυτού του. Για τον λόγο αυτό, περιλαμβάνουν μηχανισμούς που βοηθούν τον εξεταστή να εκτιμήσει κατά πόσο οι απαντήσεις είναι αξιόπιστες και αντιπροσωπευτικές της πραγματικής κατάστασης του εξεταζόμενου (Ben-Porath & Tellegen, 2020).
Γιατί κάποιος μπορεί να αλλοιώσει τις απαντήσεις του;
Οι λόγοι διαφέρουν σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο.
Κάποιος μπορεί να προσπαθήσει να παρουσιάσει τον εαυτό του πιο θετικά επειδή φοβάται ότι θα κριθεί ή επιθυμεί να δημιουργήσει μια καλή εντύπωση. Άλλοι μπορεί να υπερτονίζουν τα συμπτώματά τους επειδή αισθάνονται ότι δεν γίνονται κατανοητοί ή επειδή πιστεύουν ότι μόνο έτσι θα λάβουν βοήθεια. Σε ορισμένα πλαίσια, όπως οι δικαστικές πραγματογνωμοσύνες, οι ασφαλιστικές αποζημιώσεις ή οι αξιολογήσεις για εργασία, ενδέχεται να υπάρχουν επιπλέον κίνητρα για σκόπιμη παραποίηση των απαντήσεων.
Αυτός είναι ακριβώς ο λόγος που η ερμηνεία ενός ψυχομετρικού τεστ δεν βασίζεται ποτέ μόνο στο συνολικό σκορ.
Πώς μπορούν τα ψυχολογικά τεστ να το εντοπίσουν;
Πολλά σύγχρονα ψυχομετρικά εργαλεία διαθέτουν δείκτες εγκυρότητας (validity scales), οι οποίοι δεν αξιολογούν την προσωπικότητα ή τα συμπτώματα, αλλά τον τρόπο με τον οποίο απαντά ο εξεταζόμενος.
Οι δείκτες αυτοί βοηθούν τον επαγγελματία να διαπιστώσει αν οι απαντήσεις φαίνεται να είναι υπερβολικά εξιδανικευμένες, υπερβολικά αρνητικές, ασυνεπείς ή τυχαίες. Δεν μπορούν να αποδείξουν με βεβαιότητα ότι κάποιος λέει ψέματα, αλλά μπορούν να δείξουν ότι το προφίλ των απαντήσεων ενδέχεται να μην αντικατοπτρίζει με αξιοπιστία την πραγματική ψυχολογική κατάσταση του ατόμου (Greene, 2011).
Για παράδειγμα, το MMPI-2 περιλαμβάνει αρκετές κλίμακες εγκυρότητας που αξιολογούν διαφορετικές μορφές πιθανής παραποίησης των απαντήσεων, γεγονός που το καθιστά ένα από τα πιο αξιόπιστα ψυχομετρικά εργαλεία παγκοσμίως για την εκτίμηση της προσωπικότητας και της ψυχοπαθολογίας.
Σημαίνει ότι τα τεστ «πιάνουν το ψέμα»;
Όχι, αυτή είναι μία από τις συχνότερες παρανοήσεις. Τα ψυχολογικά τεστ δεν είναι ανιχνευτές ψεύδους και δεν μπορούν να αποφανθούν αν ένας άνθρωπος λέει την αλήθεια ή ψεύδεται. Οι δείκτες εγκυρότητας αξιολογούν την αξιοπιστία και τη συνέπεια του μοτίβου των απαντήσεων, όχι την ειλικρίνεια κάθε μεμονωμένης απάντησης.
Για παράδειγμα, ένα προφίλ μπορεί να δείχνει ότι ο εξεταζόμενος παρουσιάζει τον εαυτό του υπερβολικά θετικά ή υπερβολικά αρνητικά. Αυτό, όμως, δεν αποδεικνύει από μόνο του πρόθεση εξαπάτησης. Υπάρχουν πολλές πιθανές εξηγήσεις, όπως έντονο άγχος, δυσκολία κατανόησης των ερωτήσεων, περιορισμένη εναισθησία ή πραγματική ψυχοπαθολογία. Η ερμηνεία απαιτεί πάντοτε κλινική κρίση.
Γιατί δεν αρκεί ένα τεστ;
Η ψυχολογική αξιολόγηση δεν βασίζεται ποτέ αποκλειστικά σε ένα ερωτηματολόγιο. Ένας επαγγελματίας ψυχικής υγείας λαμβάνει υπόψη το ιστορικό του ατόμου, την κλινική συνέντευξη, τις παρατηρήσεις κατά τη διάρκεια της αξιολόγησης, τα αποτελέσματα των ψυχομετρικών εργαλείων και, όπου είναι απαραίτητο, πληροφορίες από άλλες αξιόπιστες πηγές.
Η ολοκληρωμένη αξιολόγηση προκύπτει από τη σύνθεση όλων αυτών των πληροφοριών και όχι από ένα μόνο σκορ ή μία μόνο κλίμακα.
Τι συμβαίνει στις δικαστικές αξιολογήσεις;
Στις δικαστικές πραγματογνωμοσύνες και στις ψυχιατροδικαστικές αξιολογήσεις, η πιθανότητα σκόπιμης αλλοίωσης των απαντήσεων αποτελεί ένα ζήτημα που λαμβάνεται σοβαρά υπόψη.
Για τον λόγο αυτό, οι ειδικοί χρησιμοποιούν ψυχομετρικά εργαλεία με τεκμηριωμένες κλίμακες εγκυρότητας, πραγματοποιούν λεπτομερή κλινική συνέντευξη, εξετάζουν το ιστορικό και, όταν είναι δυνατόν, συνεκτιμούν πληροφορίες από ανεξάρτητες πηγές. Η τελική επιστημονική γνώμη βασίζεται στη συνολική αξιολόγηση όλων των διαθέσιμων δεδομένων και όχι αποκλειστικά στα αποτελέσματα ενός τεστ.
Τι πρέπει να θυμάστε
Είναι φυσιολογικό κάποιος να αναρωτιέται αν μπορεί να επηρεάσει το αποτέλεσμα ενός ψυχολογικού τεστ. Ωστόσο, τα σύγχρονα ψυχομετρικά εργαλεία έχουν σχεδιαστεί με τρόπο που επιτρέπει στον επαγγελματία να αξιολογεί όχι μόνο τι απαντά ο εξεταζόμενος, αλλά και πώς απαντά.
Καμία ψυχολογική δοκιμασία δεν μπορεί να “διαβάσει το μυαλό” ενός ανθρώπου ούτε να αποδείξει ότι κάποιος λέει ψέματα. Από την άλλη πλευρά, η σκόπιμη παραποίηση των απαντήσεων δεν περνά πάντοτε απαρατήρητη. Η αξιοπιστία μιας ψυχολογικής αξιολόγησης βασίζεται τόσο στην ποιότητα των επιστημονικών εργαλείων όσο και στην εξειδίκευση του επαγγελματία που τα χορηγεί και τα ερμηνεύει.
Αν θέλετε να μάθετε περισσότερα για τα ψυχομετρικά εργαλεία, μπορείτε να διαβάσετε τα άρθρα «Τα ψυχομετρικά τεστ στη σύγχρονη αξιολόγηση» και «Ψυχομετρικά τεστ: τι μπορούν και τι δεν μπορούν να αποδείξουν». Στο TraumaHelp πραγματοποιούνται ψυχομετρικές αξιολογήσεις με επιστημονικά τεκμηριωμένα εργαλεία, πάντοτε στο πλαίσιο μιας ολοκληρωμένης κλινικής εκτίμησης.
Βιβλιογραφία
American Educational Research Association, American Psychological Association, & National Council on Measurement in Education. (2014). Standards for Educational and Psychological Testing. American Educational Research Association.
Ben-Porath, Y. S., & Tellegen, A. (2020). MMPI-2: Manual for Administration, Scoring, and Interpretation (Revised ed.). University of Minnesota Press.
Greene, R. L. (2011). The MMPI-2/MMPI-2-RF: An Interpretive Manual (3rd ed.). Allyn & Bacon.
