Σχιζοφρένεια και Βίαιη Συμπεριφορά: Τι Λέει Πραγματικά η Επιστήμη;

Γράφει η Πηνελόπη Πόπα

Η σχιζοφρένεια αποτελεί μία από τις πιο παρεξηγημένες ψυχικές διαταραχές. Παρά τις σημαντικές επιστημονικές εξελίξεις στην κατανόηση και τη θεραπεία της, πολλοί άνθρωποι εξακολουθούν να συνδέουν τη διάγνωση της με την επικινδυνότητα, την απρόβλεπτη συμπεριφορά και τη βία. Η εικόνα αυτή ενισχύεται συχνά από τις ταινίες, σειρές και δημοσιεύματα που παρουσιάζουν δράστες σοβαρών εγκλημάτων ως «σχιζοφρενείς», δημιουργώντας την εντύπωση ότι η βία αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα της διαταραχής. Τι δείχνει όμως πραγματικά η επιστημονική έρευνα;

Τι είναι η σχιζοφρένεια;

Η σχιζοφρένεια είναι μια σοβαρή ψυχική διαταραχή που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο ένα άτομο σκέφτεται, αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα και αλληλεπιδρά με τους άλλους. Στα κύρια συμπτώματα εμφανίζονται οι ψευδαισθήσεις, παραληρητικές ιδέες, αποδιοργανωμένη σκέψη, κοινωνική απόσυρση και δυσκολίες στη συναισθηματική έκφραση (APA, 2013).

Αντίθετα με τους μύθους, η σχιζοφρένεια δεν σημαίνει «διχασμένη προσωπικότητα». Πρόκειται για μια διαταραχή που επηρεάζει την αντίληψη της πραγματικότητας και όχι την ύπαρξη πολλαπλών προσωπικοτήτων, όπως συχνά πιστεύεται λανθασμένα (WHO, 2022).

Είναι βίαιοι;

Η συντριπτική πλειονότητα των σχιζοφρενών ατόμων δεν είναι βίαιη. Στην πραγματικότητα, τα άτομα με σοβαρές ψυχικές διαταραχές είναι πολύ πιο πιθανό να γίνουν θύματα βίας παρά θύτες.

Ωστόσο, η επιστημονική βιβλιογραφία δείχνει ότι ο κίνδυνος βίαιης συμπεριφοράς είναι ελαφρώς αυξημένος σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχουν συγκεκριμένοι παράγοντες κινδύνου. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η διάγνωση από μόνη της δεν αρκεί για να προβλέψει αν κάποιος θα εκδηλώσει βίαιη συμπεριφορά.

Μετα-ανάλυση του Fazel και συνεργατών (2009) κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η συσχέτιση μεταξύ σχιζοφρένειας και βίας είναι πολύ πιο σύνθετη από όσο παρουσιάζεται συνήθως στα μέσα ενημέρωσης. Διαπιστώθηκε ότι μεγάλο μέρος του αυξημένου κινδύνου σχετίζεται με άλλους παράγοντες, όπως η κατάχρηση ουσιών, η έλλειψη θεραπείας και οι δυσμενείς κοινωνικές συνθήκες.

Πότε είναι πιο πιθανό να διαπραχθεί ένα έγκλημα;

Η ύπαρξη σχιζοφρένειας από μόνη της δεν αρκεί για να προβλέψει εγκληματική συμπεριφορά. Ο κίνδυνος αυξάνεται κυρίως όταν συνυπάρχουν συγκεκριμένοι παράγοντες κινδύνου , όπως η μη λήψη θεραπείας, η κατάχρηση αλκοόλ ή ουσιών, η κοινωνική απομόνωση, η προηγούμενη ιστορία βίας και η παρουσία έντονων παραληρητικών ιδεών καταδίωξης ή απειλής (Witt et al., 2013).

Ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια ενός οξέος ψυχωτικού επεισοδίου, ένα άτομο μπορεί να πιστεύει ότι απειλείται, παρακολουθείται ή ότι κάποιοι προσπαθούν να του προκαλέσουν κακό. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η βίαιη συμπεριφορά δεν σχετίζεται συνήθως με επιθετικότητα ή εγκληματική πρόθεση, αλλά με μια λανθασμένη αντίληψη της πραγματικότητας. Οι περισσότερες πράξεις βίας που καταγράφονται αφορούν επιθέσεις χαμηλής ή μέτριας σοβαρότητας (Douglas et al., 2009).

Μιλάνε τα ποσοστά

Τα επιστημονικά δεδομένα συχνά παρερμηνεύονται. Μια μεγάλη μετα-ανάλυση που συμπεριέλαβε δεδομένα από 15 χώρες διαπίστωσε ότι η απόλυτη πιθανότητα διάπραξης βίαιης πράξης από άτομα με διαταραχές του φάσματος της σχιζοφρένειας ήταν μικρότερη από 5% στις γυναίκες και μικρότερη από 25% στους άνδρες σε περίοδο παρακολούθησης έως και 35 ετών (Whiting et al., 2022). Με άλλα λόγια, ακόμη και στις ομάδες υψηλότερου κινδύνου, η πλειονότητα των ατόμων με σχιζοφρένεια δεν διαπράττει ποτέ βίαιο αδίκημα.

Επιπλέον, μελέτη στη Σουηδία έδειξε ότι περίπου το 13,2% των ατόμων με σχιζοφρένεια είχε καταδικαστεί για κάποιο βίαιο αδίκημα, έναντι 5,3% στον γενικό πληθυσμό. Ωστόσο, όταν οι ερευνητές εξέτασαν ξεχωριστά όσους δεν έκαναν κατάχρηση ουσιών, η διαφορά μειώθηκε σημαντικά, γεγονός που υπογραμμίζει τον καθοριστικό ρόλο των εξαρτήσεων (Fazel et al., 2009).

Ο ρόλος της κατάχρησης ουσιών

Άρα, ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες που συνδέονται με τη βίαιη συμπεριφορά είναι η συννοσηρότητα με διαταραχές χρήσης ουσιών. Έρευνες έχουν δείξει ότι η συνύπαρξη σχιζοφρένειας και ναρκωτικών επιφέρει σημαντικά υψηλότερα ποσοστά βίαιης συμπεριφοράς σε σχέση με άτομα πάσχοντες που δεν κάνουν χρήση (Swanson et al., 2006).

Στην πραγματικότητα, ορισμένες μελέτες υποστηρίζουν ότι η κατάχρηση ουσιών αποτελεί ισχυρότερο προγνωστικό παράγοντα βίας από την ίδια τη διάγνωση της σχιζοφρένειας (Witt et al., 2013). Αυτό σημαίνει ότι η αντιμετώπιση των εξαρτήσεων αποτελεί κρίσιμο κομμάτι της πρόληψης πιθανών περιστατικών βίας.

Η σημασία της θεραπείας

Η αποτελεσματική θεραπεία αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους προστατευτικούς παράγοντες. Η φαρμακευτική αγωγή, η ψυχοκοινωνική υποστήριξη και η τακτική παρακολούθηση συμβάλλουν στη μείωση των ψυχωτικών συμπτωμάτων και στη βελτίωση της λειτουργικότητας του ατόμου (Kane et al., 2019).

Μάλιστα, έρευνες δείχνουν ότι τα άτομα που λαμβάνουν συστηματική θεραπεία παρουσιάζουν σημαντικά χαμηλότερα ποσοστά εμπλοκής σε βίαια περιστατικά σε σχέση με όσους παραμένουν χωρίς υποστήριξη ή διακόπτουν τη θεραπεία τους (Fazel et al., 2014).

Συμπέρασμα

Επομένως, η σχιζοφρένεια δεν ισοδυναμεί με βία, ειδικά άμα δεν υπάρχουν και παράγοντες συννοσυρότητας. Η συντριπτική πλειονότητα των ατόμων με σχιζοφρένεια δεν είναι επικίνδυνη και είναι πολύ πιο πιθανό να βιώσει κοινωνικό αποκλεισμό ή να γίνει θύμα βίας παρά να τη διαπράξει. Βέβαια, πολλοί πάσχοντες έχουν μια φυσιολογική ζωή με επαγγελματική αναγνώριση και κοινωνικό κύρος (Corrigan et al., 2014). Η κατανόηση των πραγματικών επιστημονικών δεδομένων είναι απαραίτητη για την καταπολέμηση του στίγματος και την προώθηση μιας πιο δίκαιης και ανθρώπινης αντιμετώπισης των ατόμων με ψυχικές διαταραχές, ώστε να νιώθουν και πιο άνετα να ζητήσουν βοήθεια.

Βιβλιογραφία

American Psychiatric Association, DSM-5 Task Force. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5™ (5th ed.). American Psychiatric Publishing, Inc.. https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596

Corrigan, P. W., Druss, B. G., & Perlick, D. A. (2014). The Impact of Mental Illness Stigma on Seeking and Participating in Mental Health Care. Psychological science in the public interest : a journal of the American Psychological Society, 15(2), 37–70. https://doi.org/10.1177/1529100614531398

Douglas, K. S., Guy, L. S., & Hart, S. D. (2009). Psychosis as a risk factor for violence to others: a meta-analysis. Psychological bulletin, 135(5), 679–706. https://doi.org/10.1037/a0016311

Fazel, S., Gulati, G., Linsell, L., Geddes, J. R., & Grann, M. (2009). Schizophrenia and violence: systematic review and meta-analysis. PLoS medicine, 6(8), e1000120. https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1000120

Fazel, S., Wolf, A., Palm, C., & Lichtenstein, P. (2014). Violent crime, suicide, and premature mortality in patients with schizophrenia and related disorders: a 38-year total population study in Sweden. The lancet. Psychiatry, 1(1), 44–54. https://doi.org/10.1016/S2215-0366(14)70223-8

Kane, J. M., Robinson, D. G., Schooler, N. R., Mueser, K. T., Penn, D. L., Rosenheck, R. A., Addington, J., Brunette, M. F., Correll, C. U., Estroff, S. E., Marcy, P., Robinson, J., Meyer-Kalos, P. S., Gottlieb, J. D., Glynn, S. M., Lynde, D. W., Pipes, R., Kurian, B. T., Miller, A. L., Azrin, S. T., … Heinssen, R. K. (2016). Comprehensive Versus Usual Community Care for First-Episode Psychosis: 2-Year Outcomes From the NIMH RAISE Early Treatment Program. The American journal of psychiatry, 173(4), 362–372. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2015.15050632

Swanson, J. W., Swartz, M. S., Van Dorn, R. A., Elbogen, E. B., Wagner, H. R., Rosenheck, R. A., Stroup, T. S., McEvoy, J. P., & Lieberman, J. A. (2006). A national study of violent behavior in persons with schizophrenia. Archives of general psychiatry, 63(5), 490–499. https://doi.org/10.1001/archpsyc.63.5.490

Witt, K., van Dorn, R., & Fazel, S. (2013). Risk factors for violence in psychosis: systematic review and meta-regression analysis of 110 studies. PloS one, 8(2), e55942. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0055942

World Health Organization. (2022). Schizophrenia. World Health Organization.