Η έννοια της «αλήθειας» στην ψυχολογική αξιολόγηση

Γράφει η Πηνελόπη Πόπα

 

Στην ψυχολογία, η «αλήθεια» δεν θεωρείται κάτι απόλυτο ή εύκολα μετρήσιμο, όπως συμβαίνει στις φυσικές επιστήμες. Η ψυχολογική αλήθεια αφορά κυρίως το πώς σκέφτεται, αισθάνεται και βιώνει την πραγματικότητα ένα άτομο. Ωστόσο, μπορεί να είναι ταυτόχρονα υποκειμενική και αντικειμενική. Για παράδειγμα, ένα άτομο μπορεί να νιώθει έντονο άγχος χωρίς να υπάρχουν εξωτερικά εμφανή σημάδια· το συναίσθημά του όμως παραμένει «αληθινό» για το ίδιο (Rogers, 1951). 

Τι γίνεται όμως όταν πάμε να την αξιολογήσουμε;

Η ψυχολογία προσπαθεί να «ζυγίσει» ή να προσεγγίσει την αλήθεια μέσα από την ψυχολογική αξιολόγηση.  Η έννοια της αποτελεί ένα από τα πιο πολυσύνθετα ζητήματα της σύγχρονης ψυχολογίας, καθώς συσχετίζεται τόσο με την επιστημονική εγκυρότητα των μεθόδων αξιολόγησης και έρευνας όσο και με την υποκειμενική εμπειρία του κάθε ατόμου. Η ψυχολογική αξιολόγηση στοχεύει στη συλλογή πληροφοριών και στοιχείων σχετικά με τη συμπεριφορά, την προσωπικότητα, τις γνωστικές λειτουργίες και τη συναισθηματική κατάσταση ενός ατόμου- θεραπευόμενου ,  χρησιμοποιώντας εργαλεία όπως συνεντεύξεις, ψυχομετρικά τεστ, ερωτηματολόγια προσωπικότητας και παρατήρηση (Kaplan & Saccuzzo, 2018). Τα εργαλεία αυτά δεν μετρούν την αλήθεια άμεσα, αλλά συλλέγουν ενδείξεις για τον τρόπο λειτουργίας του ατόμου. Βέβαια το ερώτημα που προκύπτει είναι κατά πόσο τα δεδομένα αυτά αντανακλούν  την «αλήθεια» της ανθρώπινης ψυχικής πραγματικότητας.

Σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία, η αλήθεια στην ψυχολογική αξιολόγηση δεν είναι απόλυτη , ούτε λειτουργεί σαν «ευαγγέλιο», αλλά είναι πολυδιάστατη και περίπλοκη, ειδικά στην αξιολόγηση της (Messick, 1989). Το ερώτημα «πώς τη μετράω;» είναι ιδιαίτερα σημαντικό. Στην ψυχολογία, η μέτρηση βασίζεται κυρίως στις έννοιες της εγκυρότητας και της αξιοπιστίας.  Ο Cronbach (1990) υποστήριξε ότι η ψυχολογική μέτρηση επηρεάζεται από κοινωνικούς, πολιτισμικούς και προσωπικούς παράγοντες, γεγονός που καθιστά δύσκολη την πλήρη αξιοπιστία και αντικειμενικότητα. Η εγκυρότητα αφορά το κατά πόσο ένα εργαλείο μετρά πραγματικά αυτό που υποστηρίζει ότι μετρά, ενώ η αξιοπιστία αναφέρεται στη σταθερότητα των αποτελεσμάτων (Cronbach, 1990). Άρα, προσεγγίζεται μέσα από μοτίβα συμπεριφοράς, συναισθημάτων και γνωστικών διεργασιών. Παρά την ανάπτυξη πολλαπλών σταθμισμένων αξιόπιστων και έγκυρων ψυχομετρικών εργαλείων, οι απαντήσεις των εξεταζόμενων μπορεί να επηρεάζονται ποικίλλως από την επιθυμία κοινωνικής αποδοχής,  από αμυντικούς μηχανισμούς , διαστρεβλωμένες αντιλήψεις ή ακόμη και από την αδυναμία αυτογνωσίας. Συνεπώς, η αξιολόγηση δεν αποκαλύπτει απαραίτητα μια «αντικειμενική» αλήθεια, αλλά μια εκδοχή της πραγματικότητας του ατόμου. 

Φαίνεται;

Παρά την δυσκολία στην μέτρηση της, ένα ακόμα καίριο ζήτημα είναι αν η αλήθεια «φαίνεται». Συχνά δεν φαίνεται άμεσα. Οι  άνθρωποι μπορεί να αποκρύπτουν συναισθήματα, να παρουσιάζουν μια κοινωνικά αποδεκτή εικόνα ή ακόμη και να μην έχουν πλήρη επίγνωση του εαυτού τους. Ο Freud υποστήριξε ότι μεγάλο μέρος της ψυχικής ζωής βρίσκεται στο ασυνείδητο, άρα δεν είναι εύκολα προσβάσιμο ούτε στο ίδιο το άτομο ούτε στον ειδικό (Freud, 1915). Γι’ αυτό ο ψυχολόγος δεν βασίζεται μόνο στα λόγια του ατόμου, αλλά εξετάζει συνολικά τη συμπεριφορά, τον τρόπο έκφρασης, τις αντιφάσεις και το πλαίσιο ζωής του.

Αντικειμενική vs Υποκειμενική αλήθεια 

Η διάκριση μεταξύ αντικειμενικής και υποκειμενικής αλήθειας αποτελεί βασικό άξονα επιστήμη . Η αντικειμενική αλήθεια παραπέμπει με μετρήσιμα δεδομένα, όπως οι βαθμολογίες σε τεστ νοημοσύνης ή προσωπικότητας, και βαθμολογίες με σκορ,  ενώ η υποκειμενική αλήθεια αφορά το πώς το ίδιο το άτομο αντιλαμβάνεται και βιώνει τον εαυτό του μέσω συνέντευξης, παρατήρησης και έκφρασης (Groth-Marnat & Wright, 2016). Για παράδειγμα, ένα άτομο μπορεί να εμφανίζει φυσιολογικά αποτελέσματα σε ένα ψυχομετρικό εργαλείο, αλλά ταυτόχρονα να βιώνει έντονο ψυχικό πόνο. Αυτό δείχνει ότι η ψυχολογική αλήθεια δεν περιορίζεται μόνο στα αριθμητικά δεδομένα, αλλά απαιτεί ερμηνεία μέσα στο προσωπικό και κοινωνικό πλαίσιο του εξεταζόμενου.  Επιπλέον, επηρεάζεται από το κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον της κάθε κοινωνίας και εποχής. Αυτό που θεωρείται «φυσιολογικό» ή «αληθινό» σε μια κοινωνία μπορεί να ερμηνεύεται διαφορετικά σε μια άλλη. Σύμφωνα με τον Foucault (1975), η αλήθεια συνδέεται με τις κοινωνικές δομές και την εξουσία, γεγονός που δείχνει ότι ακόμη και η ψυχολογική αξιολόγηση δεν είναι πλήρως ουδέτερη.

Θεραπευτικό πλαίσιο 

Επιπλέον, σημαντικό ρόλο διαδραματίζει η σχέση μεταξύ αξιολογητή και αξιολογούμενου, όπως και το θεραπευτικό πλαίσιο που διαδραματίζεται η συνεδρία.  Ο Carl Rogers, εισηγητής της Ανθρωπιστικής Ψυχολογίας (1951), τόνισε ότι η ενσυναίσθηση και η αποδοχή ενισχύουν την αυθεντική έκφραση του ατόμου, επιτρέποντας την προσέγγιση μιας πιο ουσιαστικής ψυχολογικής αλήθειας. Αντίθετα, ένα αυστηρό ή επικριτικό περιβάλλον μπορεί να οδηγήσει σε παραμορφωμένες απαντήσεις και σε περιορισμένη πρόσβαση στην πραγματική εμπειρία του ατόμου. Επομένως, η αλήθεια στην ψυχολογική αξιολόγηση δεν εξαρτάται μόνο από τα εργαλεία αλλά και από το θεραπευτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο διεξάγεται η διαδικασία.

«Δεοντολογική Αλήθεια»

Η βιβλιογραφία επισημαίνει ,επίσης,  τα ηθικά ζητήματα που σχετίζονται με την έννοια της αλήθειας (Pope & Vasquez, 2016) . Οι ψυχολόγοι οφείλουν να χρησιμοποιούν επιστημονικά τεκμηριωμένες μεθόδους και να αποφεύγουν προκαταλήψεις ή αυθαίρετες ερμηνείες (American Psychological Association, 2017). Ακολουθούν πρωτόκολλα, δεοντολογικούς κανόνες και οι υπηρεσίες τους οφείλουν να είναι πάντα σύμφωνες με τα ανθρώπινα δικαιώματα.  Η λανθασμένη αξιολόγηση μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες, ιδιαίτερα σε τομείς όπως η δικαστική ψυχολογία, η εκπαίδευση και η κλινική διάγνωση. Για τον λόγο αυτό, η αναζήτηση της αλήθειας στην ψυχολογική αξιολόγηση απαιτεί συνδυασμό επιστημονικής ακρίβειας, κριτικής σκέψης και σεβασμού προς την ανθρώπινη πολυπλοκότητα.

Συμπερασματικά, η «αλήθεια» στην ψυχολογική αξιολόγηση δεν αποτελεί μια απόλυτη και αμετάβλητη έννοια. Αντίθετα, προκύπτει μέσα από τη σύνθεση αντικειμενικών δεδομένων, προσωπικών βιωμάτων και επαγγελματικής ερμηνείας. Η ψυχολογική αξιολόγηση δεν αποσκοπεί μόνο στη μέτρηση χαρακτηριστικών, αλλά και στην κατανόηση του ανθρώπου ως μοναδικής και σύνθετης προσωπικότητας. Έτσι, η αλήθεια στην ψυχολογία προσεγγίζεται περισσότερο ως μια δυναμική διαδικασία κατανόησης παρά ως ένα οριστικό και αδιαμφισβήτητο αποτέλεσμα.

Βιβλιογραφία

American Psychological Association. (2017). Ethical principles of psychologists and code of conduct. American Psychological Association.

Cronbach, L. J. (1990). Essentials of psychological testing (5th ed.). Harper Collins.

Foucault, M. (1975). Discipline and punish: The birth of the prison. Vintage Books.

Freud, S. (1915). The unconscious. Standard Edition.

Groth-Marnat, G., & Wright, A. J. (2016). Handbook of psychological assessment (6th ed.). Wiley.

Kaplan, R. M., & Saccuzzo, D. P. (2018). Psychological testing: Principles, applications, and issues (9th ed.). Cengage Learning.

Messick, S. (1989). Validity. In R. L. Linn (Ed.), Educational measurement (3rd ed., pp. 13–103). Macmillan. 

Pope, K. S., & Vasquez, M. J. T. (2016). Ethics in psychotherapy and counseling: A practical guide (5th ed.). Wiley 

Rogers, C. R. (1951). Client-centered therapy. Houghton Mifflin.