Το μεγαλύτερο ψέμα για την ψυχική υγεία στα social media
Η αυξανόμενη παραγωγή περιεχομένου ψυχικής υγείας στα κοινωνικά δίκτυα έχει συμβάλει στη μείωση του στίγματος, αλλά ταυτόχρονα έχει δημιουργήσει ένα νέο οικοσύστημα απλουστευμένων αφηγήσεων. Το «μεγαλύτερο ψέμα» δεν αφορά την αξία της ψυχοεκπαίδευσης, αλλά την υπόθεση ότι σύνθετα ψυχικά φαινόμενα μπορούν να συμπυκνωθούν σε αισθητικά ελκυστικά, καθολικά εφαρμόσιμα μηνύματα αυτοβελτίωσης. Το παρόν άρθρο εξετάζει, με βάση πρόσφατη βιβλιογραφία (2020–2024), τρία διασταυρούμενα φαινόμενα: (α) την κουλτούρα θετικότητας (toxic positivity), (β) την ψευδο-ψυχοεκπαίδευση και (γ) τη διάχυση επιστημονικού λόγου χωρίς επαρκή μεθοδολογική θεμελίωση.
Η Κουλτούρα Θετικότητας και η Κανονικοποίηση της Ευεξίας
Η λεγόμενη «τοξική θετικότητα» περιγράφει την επιβολή συνεχούς αισιοδοξίας ως ηθική υποχρέωση. Παρότι η θετική αναπλαισίωση (reappraisal) έχει τεκμηριωμένα οφέλη (Gross, 2015), η υποχρεωτική αποφυγή αρνητικών συναισθημάτων συνδέεται με αυξημένη καταστολή και μειωμένη ψυχολογική ευελιξία (Kashdan & Rottenberg, 2010).
Μετά το 2020, ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι η υπερ-έκθεση σε εξιδανικευμένο περιεχόμενο ευεξίας στα κοινωνικά δίκτυα σχετίζεται με αυξημένη κοινωνική σύγκριση και επιδείνωση αρνητικής διάθεσης (Faelens et al., 2021). Η σύγκριση με «θεραπευτικά quotes» ή επιμελημένες αφηγήσεις ανθεκτικότητας δημιουργεί ένα έμμεσο πρότυπο κανονικότητας: αν δεν «ανθίζεις», κάτι κάνεις λάθος.
Επιπλέον, η έρευνα για την αυθεντικότητα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δείχνει ότι η ασυμφωνία μεταξύ βιωμένης και ψηφιακά παρουσιαζόμενης ταυτότητας συνδέεται με αυξημένη ψυχολογική δυσφορία (Grieve et al., 2020). Η επιβολή θετικότητας δεν μειώνει τη δυσφορία· τη μεταθέτει στο ιδιωτικό πεδίο.
Ψευδο-Ψυχοεκπαίδευση και Αλγοριθμική Ενίσχυση
Η ψυχοεκπαίδευση αποτελεί θεμελιώδες εργαλείο πρόληψης και ενδυνάμωσης. Ωστόσο, στο περιβάλλον των αλγοριθμικά ενισχυμένων πλατφορμών, το περιεχόμενο που απλοποιεί ή δραματοποιεί έχει μεγαλύτερη πιθανότητα διάχυσης. Μελέτες για την παραπληροφόρηση σε θέματα υγείας επιβεβαιώνουν ότι το συναισθηματικά φορτισμένο και βεβαιωτικό περιεχόμενο διαδίδεται ταχύτερα από το επιστημονικά επιφυλακτικό (Brennen et al., 2020).
Στο πεδίο της ψυχικής υγείας, ανασκοπήσεις περιεχομένου μετά το 2021 καταδεικνύουν ότι σημαντικό ποσοστό δημοφιλών αναρτήσεων περιέχει υπεραπλουστεύσεις διαγνωστικών κριτηρίων ή ατεκμηρίωτες γενικεύσεις (Eagle et al., 2023). Η μετατροπή σύνθετων κλινικών εννοιών —όπως τραύμα, ναρκισσισμός, διαταραχές προσωπικότητας— σε καθημερινές ετικέτες (labels) αυξάνει την ψευδαίσθηση κατανόησης χωρίς να ενισχύει την κλινική ακρίβεια.
Η αποσπασματική διάδοση εννοιών εκτός πλαισίου (context collapse) οδηγεί σε αυτό που η βιβλιογραφία ονομάζει “concept creep” — τη σταδιακή διεύρυνση όρων ώστε να καλύπτουν ολοένα ευρύτερες εμπειρίες (Haslam, 2016). Αν και η αναγνώριση της δυσφορίας είναι πρόοδος, η αδιάκριτη επέκταση διαγνωστικών όρων μειώνει τη διακριτική τους ισχύ.
Όρια Επιστημονικότητας και Δημόσιος Ψυχολογικός Λόγος
Η επιστημονική γνώση προϋποθέτει μεθοδολογική διαφάνεια, περιορισμούς και αβεβαιότητα. Στα κοινωνικά δίκτυα, η γλωσσική βεβαιότητα («αν νιώθεις Χ, σημαίνει ότι έχεις Υ») λειτουργεί ενισχυτικά για την εμπλοκή, αλλά αντιβαίνει στη φύση της επιστημονικής τεκμηρίωσης.
Η διάκριση μεταξύ evidence-based practice και opinion-based content καθίσταται δυσδιάκριτη σε περιβάλλοντα όπου η αισθητική παρουσίαση και η προσωπική εμπειρία έχουν ίσο —ή και μεγαλύτερο— βάρος από την εμπειρική έρευνα. Μετα-αναλυτικά δεδομένα υπογραμμίζουν ότι η εσφαλμένη αυτοδιάγνωση μέσω διαδικτυακής πληροφόρησης συνδέεται με αυξημένο άγχος και καθυστέρηση αναζήτησης επαγγελματικής βοήθειας (Starcevic & Berle, 2013· επικαιροποιημένες συζητήσεις μετά το 2020 για cyberchondria).
Παράλληλα, μελέτες για τη χρήση του Instagram και την ψυχική υγεία δείχνουν μικρές αλλά σταθερές συσχετίσεις μεταξύ παθητικής κατανάλωσης περιεχομένου και αρνητικής διάθεσης, ιδίως σε άτομα με προϋπάρχουσα ευαλωτότητα (Huang, 2022). Η επίδραση δεν είναι καθολική, αλλά εξαρτάται από το πλαίσιο χρήσης και τα ατομικά χαρακτηριστικά.
Συζήτηση
Το «μεγαλύτερο ψέμα» δεν είναι ότι η ψυχική υγεία αξίζει δημόσια συζήτηση. Είναι η ιδέα ότι:
- Η θεραπεία μπορεί να συμπυκνωθεί σε καλαίσθητα αποφθέγματα.
- Η συνεχής θετικότητα ισοδυναμεί με ψυχική υγεία.
- Η αυτοδιάγνωση μέσω αλγοριθμικού περιεχομένου είναι επαρκής.
Η σύγχρονη βιβλιογραφία δείχνει ότι η ψηφιακή ψυχοεκπαίδευση μπορεί να είναι ωφέλιμη όταν είναι τεκμηριωμένη και πλαισιωμένη. Ωστόσο, η απουσία επιστημονικών ορίων, η υπεραπλούστευση και η αλγοριθμική ενίσχυση συναισθηματικού περιεχομένου δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου η βεβαιότητα προηγείται της απόδειξης.
Η πρόκληση δεν είναι να απορριφθεί η παρουσία της ψυχικής υγείας στα κοινωνικά δίκτυα, αλλά να ενισχυθεί η κριτική επιστημονική παιδεία: διάκριση μεταξύ εμπειρίας και τεκμηρίωσης, μεταξύ ενθάρρυνσης και διάγνωσης, μεταξύ ευαισθητοποίησης και θεραπευτικής πράξης.
Βιβλιογραφία
Brennen, J. S., et al. (2020). Types, sources, and claims of COVID-19 misinformation. Reuters Institute.
Eagle, L., et al. (2023). Mental health content on social media: Accuracy and implications. Journal of Medical Internet Research.
Faelens, L., et al. (2021). The relationship between Instagram use and depressive symptoms. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking.
Gross, J. J. (2015). Emotion regulation: Current status and future prospects. Psychological Inquiry.
Grieve, R., et al. (2020). Authentic self-presentation and well-being on social media. Computers in Human Behavior.
Haslam, N. (2016). Concept creep: Psychology’s expanding concepts of harm and pathology. Psychological Inquiry.
Huang, C. (2022). A meta-analysis of social network site use and depression. Computers in Human Behavior.
Kashdan, T. B., & Rottenberg, J. (2010). Psychological flexibility as a fundamental aspect of health. Clinical Psychology Review.
Starcevic, V., & Berle, D. (2013). Cyberchondria. Expert Review of Neurotherapeutics
