Επιλόχειος Ψύχωση και Μητρική Παιδοκτονία: Ψυχολογικές, Εγκληματολογικές και Νομικές Διαστάσεις

Γράφει η Γωγώ Παπασωτηρίου

Η μητέρα αποτελεί διαχρονικά ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα προστασίας, φροντίδας και ασφάλειας. Για τον λόγο αυτό, η θανάτωση ενός παιδιού από τη γυναίκα που θεωρείται κοινωνικά υπεύθυνη για την προστασία του προκαλεί ένα ιδιαίτερα έντονο αίσθημα αποτροπιασμού και αδυναμία κατανόησης. Πίσω όμως από την ηθική καταδίκη βρίσκεται ένα πολύ πιο σύνθετο επιστημονικό ερώτημα: τι μπορεί να συμβεί όταν η ψυχική κατάσταση μιας μητέρας μεταβάλλεται σε τέτοιο βαθμό ώστε η αντίληψή της για την πραγματικότητα να διαταράσσεται;

Η μητρική παιδοκτονία βρίσκεται στο σημείο όπου συναντώνται η εγκληματολογία, η ψυχοπαθολογία, η δικαστική ψυχολογία και το ποινικό δίκαιο. Η κατανόησή της δεν προϋποθέτει ούτε δικαιολόγηση της πράξης ούτε αυτόματη απόδοση ευθύνης. Προϋποθέτει την προσπάθεια να κατανοηθεί η ψυχική κατάσταση της δράστιδος, οι παράγοντες που προηγήθηκαν της πράξης και ο βαθμός στον οποίο αυτοί επηρέασαν τη συμπεριφορά της.

Η πρόσφατη υπόθεση της Lindsay Clancy στις Ηνωμένες Πολιτείες επανάφερε με ιδιαίτερη ένταση αυτό το ζήτημα στη δημόσια συζήτηση και αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για τη διερεύνηση της σχέσης μεταξύ μητρικής παιδοκτονίας, επιλόχειας ψύχωσης και ποινικής ευθύνης.

Η μητρική παιδοκτονία ως εγκληματολογικό φαινόμενο

Ο όρος filicide αναφέρεται στη θανάτωση ενός παιδιού από τον γονέα του, ενώ ο όρος maternal filicide χρησιμοποιείται ειδικότερα για την παιδοκτονία που διαπράττεται από τη μητέρα. Πρόκειται για ένα σπάνιο αλλά ιδιαίτερα σύνθετο εγκληματολογικό φαινόμενο, το οποίο δεν μπορεί να αποδοθεί σε έναν μόνο αιτιολογικό παράγοντα.

Η έρευνα έχει δείξει ότι ψυχικές διαταραχές, ιδιαίτερα οι συναισθηματικές και ψυχωτικές διαταραχές, εμφανίζονται σε σημαντικό μέρος των περιπτώσεων. Ωστόσο, η ψυχική νόσος δεν αποτελεί χαρακτηριστικό της πλειονότητας όλων των περιστατικών filicide. Σε μεγάλη πληθυσμιακή μελέτη στην Αγγλία και την Ουαλία, οι μητέρες που διέπραξαν filicide εμφάνιζαν συχνότερα ιστορικό ψυχικής διαταραχής και συμπτώματα κατά τον χρόνο του εγκλήματος σε σχέση με τους πατέρες, όμως συνολικά η ψυχική νόσος δεν αποτελούσε καθολικό χαρακτηριστικό των δραστών (Flynn et al., 2013).

Παράλληλα, η σοβαρή ψυχική διαταραχή και το ιστορικό προηγούμενης απόπειρας αυτοκτονίας έχουν αναγνωριστεί ως σημαντικοί παράγοντες κινδύνου σε ορισμένες ομάδες δραστών. Αυτό δεν σημαίνει ότι μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως «πρόβλεψη» εγκληματικής συμπεριφοράς, αλλά ότι η παρουσία τους απαιτεί αυξημένη κλινική προσοχή, ιδιαίτερα όταν συνυπάρχουν έντονη ψυχοπαθολογία και σοβαρή επιβάρυνση της γονεϊκής λειτουργικότητας (Lysell et al., 2014).

Η γυναίκα ως δράστιδα: η διάσταση του φύλου

Η μητρική παιδοκτονία έχει μια ιδιαίτερη κοινωνική διάσταση, καθώς έρχεται σε αντίθεση με την κυρίαρχη πολιτισμική εικόνα της μητέρας ως προσώπου προστατευτικού, φροντιστικού και αυτοθυσιαστικού. Ως αποτέλεσμα, οι γυναίκες που διαπράττουν τέτοιες πράξεις συχνά αντιμετωπίζονται μέσα από δύο ακραίες και εξίσου απλουστευτικές εικόνες: της «κακής μητέρας» ή της γυναίκας που «δεν γνώριζε τι έκανε».

Η επιστημονική προσέγγιση απαιτεί να αποφεύγονται και οι δύο. Η ύπαρξη ψυχικής διαταραχής δεν συνεπάγεται αυτομάτως απουσία ποινικής ευθύνης, όπως επίσης η διάπραξη μιας εγκληματικής πράξης δεν αποκλείει την ύπαρξη σοβαρής ψυχοπαθολογίας. Η αξιολόγηση οφείλει να είναι εξατομικευμένη και να επικεντρώνεται στην ψυχική λειτουργία του ατόμου κατά τον χρόνο της πράξης.

Επιλόχειος ψύχωση: όταν διαταράσσεται η επαφή με την πραγματικότητα

Η επιλόχειος ψύχωση αποτελεί σπάνια αλλά εξαιρετικά σοβαρή ψυχιατρική κατάσταση, με εκτιμώμενη συχνότητα περίπου 1–2 περιστατικά ανά 1.000 τοκετούς. Συνήθως εκδηλώνεται κατά τις πρώτες εβδομάδες μετά τον τοκετό και μπορεί να περιλαμβάνει απότομες μεταβολές της διάθεσης, σοβαρή αϋπνία, σύγχυση, αποδιοργανωμένη σκέψη και συμπεριφορά, παραληρητικές ιδέες και ψευδαισθήσεις (Jones et al., 2014; VanderKruik et al., 2017).

Η επιλόχειος ψύχωση διαφέρει ουσιαστικά από την επιλόχειο κατάθλιψη. Η παρουσία ψυχωτικών συμπτωμάτων αποτελεί διαταραχή της επαφής με την πραγματικότητα και η κατάσταση θεωρείται ψυχιατρικό επείγον, το οποίο απαιτεί άμεση αξιολόγηση και θεραπευτική παρέμβαση (Jairaj et al., 2023).

Η σχέση της επιλόχειας ψύχωσης με την παιδοκτονία είναι ιδιαίτερα σημαντική, αλλά χρειάζεται προσοχή ώστε να μην δημιουργείται η λανθασμένη εντύπωση ότι η ψύχωση οδηγεί συνήθως σε βίαιη συμπεριφορά. Πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση εντόπισε περιπτώσεις infanticide στο πλαίσιο επιλόχειας ψύχωσης και ανέδειξε σημαντικές ευκαιρίες για έγκαιρη αναγνώριση, διάγνωση και θεραπεία (Alford et al., 2025).

Όταν το παιδί εντάσσεται στο παραλήρημα

Ένα από τα πιο σύνθετα στοιχεία τέτοιων περιστατικών αφορά τον τρόπο με τον οποίο η ψύχωση μπορεί να μεταβάλει την αντίληψη της μητέρας για το παιδί και για την ίδια την πραγματικότητα. Όταν υπάρχουν παραληρητικές πεποιθήσεις ή ψευδαισθήσεις, το παιδί μπορεί να ενταχθεί στο περιεχόμενο της ψυχωτικής εμπειρίας.

Σε τέτοιες περιπτώσεις, μια πράξη που από την εξωτερική οπτική φαίνεται ακατανόητη μπορεί να έχει διαφορετικό νόημα για το ίδιο το άτομο. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η ύπαρξη παραληρήματος αποτελεί αυτομάτως εξήγηση ή απαλλαγή από την ευθύνη. Η ψυχιατροδικαστική αξιολόγηση πρέπει να εξετάζει τη φύση των συμπτωμάτων, την έντασή τους, τη χρονική τους σχέση με την πράξη και τον τρόπο με τον οποίο επηρέασαν συγκεκριμένα την αντίληψη και τη συμπεριφορά της γυναίκας (Spinelli, 2004; Alford et al., 2025).

Case Study: Η υπόθεση της Lindsay Clancy

Η Lindsay Clancy αποτελεί ένα σύγχρονο παράδειγμα της πολυπλοκότητας αυτών των ζητημάτων. Τον Ιανουάριο του 2023, η Clancy κατηγορήθηκε ότι σκότωσε τα τρία παιδιά της, ηλικίας 5 ετών, 3 ετών και 8 μηνών, στο σπίτι της στη Μασαχουσέτη και στη συνέχεια επιχείρησε να αυτοκτονήσει, με αποτέλεσμα να υποστεί σοβαρό τραυματισμό και παράλυση. Η υπεράσπισή της υποστηρίζει ότι κατά τον χρόνο των πράξεων βρισκόταν σε κατάσταση επιλόχειας ψύχωσης και ότι η ψυχική της κατάσταση είχε επιδεινωθεί σημαντικά, ενώ η κατηγορούσα αρχή υποστηρίζει ότι, παρά τα προβλήματα ψυχικής υγείας, γνώριζε και κατανοούσε τις πράξεις της και τις είχε σχεδιάσει.

Η δίκη βρίσκεται, μέχρι τη στιγμή συγγραφής του παρόντος άρθρου, σε διάσκεψη ενόρκων χωρίς να έχει εκδοθεί ετυμηγορία. Συνεπώς, η υπόθεση δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως απόδειξη ότι η επιλόχειος ψύχωση αποτέλεσε την αιτία της συγκεκριμένης εγκληματικής συμπεριφοράς. Η σημασία της βρίσκεται ακριβώς στη σύγκρουση δύο διαφορετικών ερμηνειών της ίδιας συμπεριφοράς: της ψυχωτικής αποδιοργάνωσης από τη μία πλευρά και της συνειδητής, κατευθυνόμενης εγκληματικής πράξης από την άλλη.

Andrea Yates: ένα δεύτερο case study

Η υπόθεση της Andrea Yates αποτελεί ένα από τα πιο γνωστά παραδείγματα μητρικής παιδοκτονίας στο πλαίσιο σοβαρής ψυχικής νόσου. Το 2001, η Yates σκότωσε τα πέντε παιδιά της στο σπίτι της στο Τέξας. Η υπόθεση συνδέθηκε με σοβαρή ψυχοπαθολογία και ανέδειξε με ιδιαίτερη ένταση τη σχέση μεταξύ επιλόχειας ψυχικής νόσου, μητρικής παιδοκτονίας και ποινικής ευθύνης (Spinelli, 2004).

Η σύγκριση με την υπόθεση Clancy είναι χρήσιμη όχι επειδή οι δύο περιπτώσεις είναι ίδιες, αλλά επειδή αναδεικνύουν το ίδιο βασικό ψυχιατροδικαστικό ερώτημα: σε ποιο βαθμό η ψυχική κατάσταση μιας γυναίκας κατά τον χρόνο της πράξης επηρέαζε την αντίληψή της για την πραγματικότητα και την ικανότητά της να αντιληφθεί την απαξία της συμπεριφοράς της;

Ψυχική διαταραχή ≠ απουσία ποινικής ευθύνης

Η ύπαρξη ψυχικής διαταραχής δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με απουσία ποινικής ευθύνης. Το κρίσιμο ζήτημα στη δικαστική ψυχολογία είναι η λειτουργική επίδραση της συγκεκριμένης ψυχικής κατάστασης κατά τον χρόνο της πράξης και όχι απλώς η ύπαρξη μιας διάγνωσης.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία στις υποθέσεις μητρικής παιδοκτονίας, όπου μπορεί να υπάρχουν αντικρουόμενες ενδείξεις σχετικά με το αν μια γυναίκα βρισκόταν σε κατάσταση ψύχωσης, σοβαρής κατάθλιψης, αυτοκτονικού ιδεασμού ή συνδυασμού αυτών. Η διάκριση ανάμεσα στην ψυχική ασθένεια και στην ποινική ανευθυνότητα αποτελεί, επομένως, θεμελιώδη αρχή της ψυχιατροδικαστικής αξιολόγησης.

Πρόληψη και έγκαιρη παρέμβαση

Η αξία της μελέτης του filicide δεν βρίσκεται μόνο στην κατανόηση του εγκλήματος μετά την τέλεσή του, αλλά και στην αναζήτηση δυνατοτήτων πρόληψης. Έρευνες έχουν συνδέσει τη μητρική παιδοκτονία σε ορισμένες περιπτώσεις με σοβαρή ψυχική διαταραχή, προηγούμενες απόπειρες αυτοκτονίας, ψυχωτικά συμπτώματα και σοβαρή αϋπνία.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η έγκαιρη αναγνώριση της επιλόχειας ψύχωσης. Η σύγχρονη βιβλιογραφία την αντιμετωπίζει ως επείγουσα κατάσταση, ενώ η έγκαιρη θεραπεία συνδέεται με ευνοϊκή πρόγνωση.

Ωστόσο, κανένας μεμονωμένος παράγοντας δεν μπορεί να προβλέψει με βεβαιότητα ότι μια μητέρα θα διαπράξει filicide. Η πρόληψη απαιτεί ολοκληρωμένη κλινική αξιολόγηση, συνεργασία μεταξύ επαγγελματιών ψυχικής υγείας και οικογένειας και άμεση παρέμβαση όταν εμφανίζονται σοβαρές αλλαγές στην αντίληψη, στη συμπεριφορά ή στη λειτουργικότητα.

 Συζήτηση

Η μητρική παιδοκτονία δεν μπορεί να ερμηνευθεί μονοπαραγοντικά. Η ψυχική διαταραχή μπορεί να αποτελεί σημαντικό παράγοντα σε ορισμένες περιπτώσεις, αλλά δεν αποτελεί καθολική εξήγηση. Τα διαθέσιμα δεδομένα δείχνουν ότι οι δράστες filicide αποτελούν ετερογενή ομάδα και ότι οι ψυχολογικοί, κοινωνικοί και οικογενειακοί παράγοντες μπορούν να αλληλεπιδρούν με διαφορετικό τρόπο σε κάθε περιστατικό (Flynn et al., 2013; Bourget et al., 2007).

Η επιλόχειος ψύχωση, ειδικότερα, απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή λόγω της σοβαρότητας και της ταχείας εξέλιξής της. Παρ’ όλα αυτά, η επιστημονική προσέγγιση οφείλει να διατηρεί μια κρίσιμη διάκριση: η κατανόηση της ψυχοπαθολογίας δεν αποτελεί δικαιολόγηση της εγκληματικής πράξης.

Η δικαστική ψυχολογία καλείται ακριβώς να κινηθεί σε αυτή τη δύσκολη ισορροπία: να αναζητήσει την αλήθεια για την ψυχική λειτουργία του δράστη χωρίς να αγνοεί τη βαρύτητα της πράξης και τις συνέπειές της.

Συμπερασματικά, η κατανόηση δεν σημαίνει δικαιολόγηση. Μια σοβαρή ψυχική διαταραχή μπορεί να αποτελεί σημαντικό κομμάτι της ιστορίας μιας εγκληματικής πράξης, αλλά δεν ακυρώνει από μόνη της ούτε την πράξη ούτε τον πόνο που αυτή προκάλεσε.

Ίσως, όμως, το σημαντικότερο μάθημα να βρίσκεται στην πρόληψη. Να παίρνουμε στα σοβαρά τις αλλαγές στη συμπεριφορά, να μην αγνοούμε τα σημάδια και να ζητάμε βοήθεια όταν η ψυχική κατάσταση ενός ανθρώπου αλλάζει δραματικά. Γιατί η ψυχική υγεία δεν πρέπει να μας απασχολεί μόνο αφού συμβεί μια τραγωδία. Πρέπει να μας απασχολεί πολύ νωρίτερα.                            

Βιβλιογραφία

Alford, A. Y., Riggins, A. D., Chopak-Foss, J., Cowan, L. T., Nwaonumah, E. C., Oloyede, T. F., Sejoro, S. T., & Kutten, W. S. (2025). A systematic review of postpartum psychosis resulting in infanticide: Missed opportunities in screening, diagnosis, and treatment. Archives of Women’s Mental Health, 28(2), 297–308. https://doi.org/10.1007/s00737-024-01508-3

Bourget, D., Grace, J., & Whitehurst, L. (2007). A review of maternal and paternal filicide. Journal of the American Academy of Psychiatry and the Law, 35(1), 74–82.

Flynn, S. M., Shaw, J. J., & Abel, K. M. (2013). Filicide: mental illness in those who kill their children. PloS one, 8(4), e58981. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0058981 

Jairaj, C., Seneviratne, G., Bergink, V., Sommer, I. E., & Dazzan, P. (2023). Postpartum psychosis: A proposed treatment algorithm. Journal of Psychopharmacology, 37(10), 960–970. https://doi.org/10.1177/02698811231181573

Jones, I., Chandra, P. S., Dazzan, P., & Howard, L. M. (2014). Bipolar disorder, affective psychosis, and schizophrenia in pregnancy and the post-partum period. The Lancet, 384(9956), 1789–1799. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(14)61278-2

Lysell, H., Runeson, B., Lichtenstein, P., & Långström, N. (2014). Risk factors for filicide and homicide: 36-year national matched cohort study. Journal of Clinical Psychiatry, 75(2), 127–132. https://doi.org/10.4088/JCP.13m08372

Spinelli M. G. (2004). Maternal infanticide associated with mental illness: prevention and the promise of saved lives. The American journal of psychiatry, 161(9), 1548–1557. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.161.9.1548

VanderKruik, R., Barreix, M., Chou, D., Allen, T., Say, L., Cohen, L. S., & Maternal Morbidity Working Group (2017). The global prevalence of postpartum psychosis: a systematic review. BMC psychiatry, 17(1), 272. https://doi.org/10.1186/s12888-017-1427-7