Gaslighting… αμφισβητείς τον εαυτό σου στη σχέση;

Το gaslighting είναι μια μορφή ψυχολογικής χειραγώγησης, όπου το θύμα αρχίζει να αμφιβάλλει για τα συναισθήματα, τις σκέψεις και την κρίση του. Συνήθως παρατηρείται σε ερωτικές σχέσεις, αλλά μπορεί να εμφανιστεί και σε φιλικές ή οικογενειακές σχέσεις, ειδικά όταν υπάρχει διαρκής έλεγχος και χειραγώγηση (Sweet, 2019). Στόχος του θύτη είναι να προκαλέσει σύγχυση και αμφιβολία, ώστε το θύμα να αμφισβητήσει τον ίδιο του τον εαυτό. 

Η θεωρητική ανάλυση του gaslighting επισημαίνει ότι πρόκειται για συστηματική προσπάθεια αλλοίωσης της πραγματικότητας του θύματος μέσω άρνησης γεγονότων, παραποίησης μνήμης και υπονόμευσης των συναισθημάτων του (Sweet, 2019; Dickson & Ireland, 2023). Η διαφορά του από μια απλή διαφωνία είναι καθοριστική: δεν πρόκειται για διαφορετικές απόψεις, αλλά για επαναλαμβανόμενη, μεθοδευμένη προσπάθεια ελέγχου της αντίληψης του άλλου. Στο πλαίσιο αυτό, συχνά ενεργοποιούνται κοινωνικά ή έμφυλα στερεότυπα, όπως η αντίληψη ότι «οι γυναίκες είναι υπερβολικά συναισθηματικές», τα οποία χρησιμοποιούνται για να ενισχύσουν την εξουσία του θύτη (Sweet, 2019).

Οι κύριες μορφές gaslighting περιλαμβάνουν:

• Άρνηση γεγονότων ή υποσχέσεων (denial)
• Παραποίηση γεγονότων (distortion)
• Υποτίμηση συναισθημάτων (minimization)
• Απομόνωση του θύματος (isolation)
• Επαναλαμβανόμενη υπονόμευση της αντίληψης του θύματος (repeated invalidation)

Ποια είναι τα σημάδια και οι συμπεριφορές που εκδηλώνονται σε αυτή την περίπτωση;

1. Αποφυγή: Ο θύτης αγνοεί τις ανησυχίες και τα συναισθήματα του θύματος, παρουσιάζεται συνεχώς απασχολημένος με τα δικά του θέματα και εμποδίζει ουσιαστική επικοινωνία (Sweet, 2019). Το αποτέλεσμα είναι το θύμα να νιώθει απομονωμένο και αβοήθητο.

2. Αμφισβήτηση: Οι θύτες αμφισβητούν τη μνήμη ή την αντίληψη του θύματος, αναδιαμορφώνουν γεγονότα και μεταθέτουν την ευθύνη στο θύμα (Dickson & Ireland, 2023).

3. Ματαίωση/ Μετατόπιση ευθυνών: Κάθε συζήτηση στρέφεται υπέρ του θύτη, ενώ οι δυσκολίες στη σχέση παρουσιάζονται ως υπαιτιότητα του θύματος (Ermolova et al., 2024).

4. Άρνηση: Ο χειριστικός άλλος μπορεί να αρνείται προηγούμενες συζητήσεις ή υποσχέσεις και να παρουσιάζει το θύμα ως ανακριβές ή μπερδεμένο, ακόμη και σε τρίτους (Dickson & Ireland, 2023).

5. Απόρριψη: Τα συναισθήματα του θύματος υποβαθμίζονται και η προσοχή δίνεται αποκλειστικά στον θύτη, με στόχο την εξουσία και τον έλεγχο (Sweet, 2019). Πολύ συνηθισμένες είναι εκφράσεις όπως: “Αντιδράς υπερβολικά”, “Ηρέμησε”, “Γιατί είσαι τόσο ευαίσθητος/-η;” 

Συνέπειες

Τα θύματα gaslighting βιώνουν μια σειρά ψυχολογικών συνεπειών. Συχνά αμφιβάλλουν για τη λειτουργικότητα και την κρίση τους, νιώθουν αβοήθητα και απομονωμένα, ενώ η αυτοεκτίμησή τους μειώνεται σημαντικά (Dickson & Ireland, 2023). Η συνεχής αμφισβήτηση της μνήμης ή των συναισθημάτων τους μπορεί να προκαλέσει σύγχυση, θυμό, θλίψη και μακροχρόνια ψυχική κόπωση. Οι έρευνες δείχνουν ότι τα άτομα που βιώνουν gaslighting έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να εμφανίσουν άγχος, κατάθλιψη και δυσκολία στη λήψη αποφάσεων (Ermolova et al., 2024; Ciabatti et al., 2025). Παράλληλα, η κοινωνική απομόνωση και η αποδυνάμωση των προσωπικών δικτύων υποστήριξης λειτουργούν ενισχυτικά για την κακοποίηση.

Τι να κάνετε για να βγείτε από αυτήν την κατάσταση;

Η αναγνώριση του φαινομένου αποτελεί το πρώτο κρίσιμο βήμα. Η σαφής διάκριση μεταξύ gaslighting και απλής διαφωνίας ή κριτικής είναι απαραίτητη, καθώς η διαφωνία δεν συνεπάγεται υπονόμευση της πραγματικότητας του άλλου. Μετά την αναγνώριση, η διατήρηση ψυχραιμίας και η απόσταση από την κατάσταση επιτρέπουν στο θύμα να αξιολογήσει τα γεγονότα πιο αντικειμενικά και να επανασυνδέσει την αντίληψή του με την πραγματικότητα (Sweet, 2019; Dickson & Ireland, 2023). Η καταγραφή γεγονότων και η συζήτηση με φίλους ή ειδικούς ψυχικής υγείας συμβάλλουν στην επιβεβαίωση της δικής του εμπειρίας.

Η ενίσχυση της αυτοεκτίμησης, η αποδοχή των συναισθημάτων και η αναγνώριση της αξίας της προσωπικής πραγματικότητας αποτελούν κρίσιμους παράγοντες προστασίας (Ciabatti et al., 2025). Παράλληλα, η κατανόηση της κοινωνικής και έμφυλης διάστασης του gaslighting βοηθά τα θύματα να αντιληφθούν ότι δεν πρόκειται για προσωπική αποτυχία, αλλά για ένα φαινόμενο που εντάσσεται σε ευρύτερες δυναμικές εξουσίας και στερεοτύπων (Sweet, 2019).

Το gaslighting είναι, συνεπώς, μια μορφή κακοποίησης που πλήττει την αντίληψη, την κρίση και τα συναισθήματα του ατόμου. Η αναγνώρισή του, η τήρηση στοιχείων, η κοινωνική υποστήριξη και η καθοδήγηση από ειδικό ψυχικής υγείας αποτελούν κρίσιμες στρατηγικές για την προστασία της ψυχικής υγείας και της αυτοεκτίμησης. Μέσα από αυτές τις ενέργειες, το θύμα μπορεί την αυτονομία και την ψυχική του σταθερότητα.

Βιβλιογραφία

Sweet, P. L. (2019). The sociology of gaslighting. American Sociological Review, 84(5), 851–875. https://doi.org/10.1177/0003122419874843

Ciabatti, M., Nerini, A., & Matera, C. (2025). Gaslighting Experience, Psychological Health, and Well-being: The Role of Self-Compassion and Social Support. Journal of interpersonal violence, 40(23-24), 5751–5773. https://doi.org/10.1177/08862605241307232

Dickson, P., & Ireland, J. (2023). Gaslighting and its application to interpersonal violence. Journal of Criminological Research, Policy and Practice, 9(1), 1–15. https://doi.org/10.1108/JCRPP-07-2022-0029

Ermolova, T., Litvinov, A., Balygina, E. A., & Chernova, O. E. (2024). New theoretical approaches to the study of the phenomenon of gaslighting. Journal of Modern Foreign Psychology, 13(1), 128–138. https://doi.org/10.17759/jmfp.2024130112